آیا بلوچستان یک ستراتیژیک نزوریں نقطہ یے جوڑ بیت کہ ایرانی ریاست ءِ وسیلگاں چہ ھلاس کنت یا واکدار آئی ءِ سیاسی ءُ چاگردی رِد ءُ بنداں گوں دیم پہ دیم بوھگ ءَ بحران ءِ گر ءُ دار ءَ سوبین بنت؟
یوسف عزیزی .
استان بلوچستان ایران ءِ دوریں جنوب مشرقی ءَ ھوار اِنت ءُ چہ کرمان ءَ پد ملک ءِ دومی مزنیں استان اِنت۔ اے دو مستریں دمگاں چہ جوڑ بیت: سیستان کہ آئی ءِ آبادی گیشتر شیعہ (زابل شہر) اِنت ءُ بلوچستان کہ آئی ءِ دارالحکومت زاهدان اِنت کہ اے استان ءِ گیشتریں دمگ ءِ حساب ءَ اِنت ءُ خراسان، کرمان، سنپشازگان ءَ چہ بندر عباس ءَ بگر داں مشرقی، پاکستان ءِ آبادی ءِ سیمسر ءَ بلوچانی دمگ اِنت۔
اگاں ما ایران ءِ غیر فارسی راجی ءُ قومی راجانی آبادیں دمگاں وتی راجی پجار ءُ جغرافیائی لیکہانی رد ءَ طبقہ بندی بہ کنیں ءُ نہ کہ ملک ءِ سرکاری انتظامی بہر ءُ بانگ ءِ رد ءَ ما بلوچستان ءَ ایران ءِ تہ ءَ یک جتاھیں دمگے ءِ بستار ءَ گپ جت کنیں۔ اے دمگ چہ سیستان ءُ بلوچستان ءِ استان ءِ بلوچ آبادیں دمگاں دیم ءَ روان اِنت ءُ کرمان ءِ استان، ہرمزگان، خوراسان ءِ دمگاں ھوار اِنت کہ اودا بلوچ راجمان ھم نشتگ اَنت۔
بلوچستان و جمہوریہ اسلامی: حاشیہ سازی و فعالینانی تباهینگ .
ایران ءِ دگہ لھتیں دمگاں مردمانی برعکس گیشتریں بلوچ راج ءَ 1979 ءَ آیت اللہ خمینی ءِ سروکی ءَ اسلامی انقلاب ءَ بھر نہ زرتگ۔اے گپ چہ آھانی ترس ءَ پیداک بوتگ کہ یک مذھبی اتھارٹی یے گوں یک خاصیں فرقہ واریں جھت ءَ اقتدار ءَ کیت ءُ اقتدار ءَ کیت ءُ اقتدار ءَ کیت ءُ سنی مسلمانانی ھک ءِ ضمانت ءَ مہ دنت developments, a concern of econcern in پکّا.
بلوچ جنز ءِ یک برابریں بہرے ءَ پرامن سول ءُ کلچرل ایکٹیویزم ءِ دروشم زرتگ۔ انگت ایرانی واکداراں ھم پہ اے وڑیں کاراں کمیں برداشت کتگ ءُ یک ٹولی یے ءِ جھدکار زندان ءَ بند کتگ ءُ اعدام کتگ۔ ایشانی تہا چہ درستاں گیشتر نامداریں مردم یعقوب مہرنہاد ات کہ آ یک صحافی ءُ بلاگرے ات کہ 4 اگست 2008 ءَ زاهدان ءِ زندان ءَ اعدام کنگ بوتگ ات۔
مہرنہاد ءِ عمر بس 28 سال ات۔ اے نبشتانک ءِ رد ءَ ھما ھساب ءَ کہ آئی ءِ سر ءَ زوراکی کنگ بوتگ ، آ زوراکی ءَ گوں بندوک بوھگ ءِ ھال ءَ زانگ نہ بوتگ ۔ بلکیں آ یک چاگردی ءُ مدنی جھدکارے بوتگ کہ تہران ءَ چاپ بوؤکیں روتاک مردوم سالاری ءِ زاهدان ءِ بیورو ءِ سروک بوتگ۔
آئی ءِ کیس ءَ 2014 ءَ ایران ءِ واکداراں ماں اھواز ءَ کتگیں اعدام یات کیت کہ دو عرب جھدکار شاعر هاشم شعبانی ءُ دود ءُ ربیدگ ءِ جھدکار ھادی رشیدی کشگ بوتگ اَنت۔ ھر دوئیں مرداں خلاف آباد ءِ آھوازی شھر ءَ میان اُستمانی وانگجاہ ءِ استاد ءِ بستار ءَ کار کتگ ات۔ نہ زانگ بوتگ کہ زوراکی ءِ سرا زور داتگ؛ ایشانی کارانی بدل ءَ یک آزاتیں دودمانی گلے ءِ جوڑ کنگ ءَ گوں ہمگرنچ بوتگ کہ آئی ءِ نام الہیوار (“گپ ءُ تران”) بوتگ۔
منی ھیال ءَ اے دوئیں کیس عرب ءُ بلوچ ءِ تہ ءَ سیکورٹی واکدارانی آزاتیں مدنی ءُ دودمانی جھد ءِ ھلاپ ءَ یک دروشمے ءَ پدر کن اَنت۔ اے پیٹرن ءِ تہا کارکناں چہ رکّینگ ءُ ریاست ءِ کنٹرول ءَ چہ دریں چاگردی ءُ دودمانی گامگیجاں نزور کنگ ءِ ھاترا سخت ترین سزا ءِ کارمرز کنگ ھوار اِنت۔ انگت ءَ واقعہ الّمی نہ بوتگ اَنت کہ واکدارانی ارادہ بوتگ اَنت۔ بلوچستان ءَ پد ءَ سلاہ بندیں گل دیم ءَ اتک اَنت کہ آھانی تہ ءَ نامداریں گلانی تہ ءَ جند اللہ ھوار اَت کہ آئی ءِ سروک عبدالملک ریگی اَت۔
سول ایکٹیویزم ءَ چہ سلاہ بندیں جہد ءَ: جنداللہ ءِ تجربہ
عبدالمالک ریگی ءَ جند اللہ ءِ سروکی کتگ کہ ایران ءِ راجی مزاحمت ءِ جنبش ءِ نام ءَ ھم زانگ بیت۔ اے گل ءَ وتی سلاہ بندیں کارروائی بلوچستان ءِ دمگ ءَ جم کتگ ءُ وت ءَ ایران ءَ بلوچ راج ءُ اهل سنت مسلمانانی حقانی مدافع ءِ بستار ءَ پیش داشتگ۔
2003 ءُ 2011 ءِ نیام ءَ اے گل ءَ بازیں سلاہ بندیں کارروائی کتگ کہ ایشی ءِ تہ ءَ اُرش، بمبتراک ءُ یرغمال کنگ ھوار اَنت۔ آئی ءِ ٹارگٹانی تہ ءَ اے استان ءُ ایران ءِ رودراتکی دمگ ءِ دگہ جاھاں لشکری ءُ سیکورٹی ءُ پولیس ھوار بوتگ اَنت۔ اے کارروائیاں سرکاری لشکر ءُ سیکورٹی کارندہانی تہ ءَ تاوان رستگ ءُ بازیں قبیلہ ءِ سروک ھم بیران بوتگ اَنت۔
یکے چہ مزنیں اُرشاں 18 اکتوبر 2009 ءَ بوتگ کہ ایشی ءِ تہ ءَ ایران ءِ گارڈ اسلامی ءِ مزنیں کمانڈر ھم ھوار دہ ھزار مردم بیران بوتگ اَنت۔ بیران بوتگیں مردمانی تہ ءَ سپاه ءِ زمینی لشکر ءِ ڈپٹی کمانڈر جنرل نور علی شوشتری ءُ جنرل رجب علی محمد زادہ کہ آئی ءَ سیستان ءُ بلوچستان ءِ صوبہ ءَ سپاه ءِ کمانڈر کتگ ءُ دگہ فوجی کمانڈر ءُ قبائلی سروک ھم ھوار اَنت۔
فروری 2010 ءَ ایرانی واکداراں عبدالملک ریگی چہ دبئی ءَ کرغزستان ءَ بالی ءِ وھد ءَ آئی ءِ سواریں بالی گراب ءِ رکّینگ ءَ پد دزگیر کتگ ءُ اے گپ آئی ءِ دزگیر کنگ ءِ ھال ءَ بازیں مردماں شنگ کتگ۔ جون 2010 ءَ تہران ءِ ایون زندان ءَ دار ءَ چگل دیگ بوتگ۔
ریگی ءِ اعدام ءَ چہ بلوچستان ءَ سلاہ بندیں کار ءُ کرد ھلاس نہ بوت۔ رند ءَ دگہ گل دیم ءَ اتکگ اَنت ءُ دمگ ءِ تہ ءَ مدامی امن ءُ ایمنی ءُ سیاسی کش ءُ چیل ءِ تہ ءَ سرکاری لشکر ءِ نشانگ کنگ ءَ برجاہ داشتگ اَنت۔
جیش العدل ءُ سلاہ بندیں مقابلہ ءِ گیش بوھگ .
ایران ءِ بلوچ اپوزیشن گل جیش العدل کہ سلاہ بندیں جہد ءِ حمایت ءَ کنت، جون 2010 ءَ عبدالملک ریگی ءِ اعدام ءَ پد جند اللہ ءِ زوال ءُ نوکیں سلاہ بندیں ٹولیانی دیم ءَ آیگ ءِ میان ءَ پیداک بوتگ۔ اے گل ءِ گشگ اِنت کہ آ بلوچ راج ءُ اهل سنت ءِ مسلمانانی حقانی رکّینگ ءُ جمھوریت اسلامی ءِ دیم ءَ دارگ ءِ جھد ءَ کنت۔
جیش العدل ایران ءِ تہ ءَ ھاسیں رنگ ءَ بلوچستان ءِ دمگ ءَ کار کنوکیں نامداریں سلاہ بندیں گلانی تہ ءَ یکے زانگ بیت۔ آئی ءِ اُرشاں پولیس اسٹیشن، سپاه ءِ آسراتی ءُ بارڈر گارڈ ءِ پوزیشن نشانگ جوڑ کتگ ءُ بازیں پندل کارمرز کتگ اَنت کہ ایشی ءِ تہ ءَ کسانیں سلاہ، بمبتراک ءُ سیکورٹی تنصیبات ءِ سر ءَ اُرش ھوار اَنت۔ ایشی ءِ کار ءُ کرد یک پیچیدہ سیمسر ءِ چاگرد ءَ گوں ھم بندوک اَنت کہ ایشی ءِ تہ ءَ سیکورٹی چیلنج پاکستان ءُ اوگانستان ءِ سیمسر آنی سر ءَ قاچاق ءِ راہ آنی گوما یکجاہ بنت۔
تنظیم ءِ سروک صلاح الدین فاروقی انت۔ ہچ وڑیں معتبریں، آزاتیں اعداد و شمار نیست انت کہ ایشی ءِ اصل سائز ءِ قیام ءَ بہ کن انت۔ رسانکدر ءِ اندازہ ءِ رد ءَ لھتے وتی زور ءَ 1000 ءُ 2000 سلاہ بندیں جنگولانی نیام ءَ ایر کن اَنت۔
گْوستگیں سالاں بلوچستان ءَ سلاہ بندیں اُرش برجاہ بوتگ اَنت کہ ایشانی تہ ءَ سرکاری کارندہانی جانی برگ بوتگ اَنت، ھمے وھد ءَ سیکورٹی ءِ سرکچ ءُ موت ءِ سزا ھم بلوچ شھر ءُ جھدکارانی نشانگ جوڑ کنگ بوتگ اَنت۔ اے دمگ ءِ بابت ءَ رپورٹ زوراکی ءِ برجاھیں چکر ءِ نیمگ ءَ اشارہ کن اَنت: واکدار سلاہ بندیں اُرشاں گوں شدیدیں سیکورٹی کارروائیاں پسو دئینت ءُ سلاہ بندیں گل ریاستی ادارہانی نشانگ جوڑ کنگ ءَ اَنت۔
ایران ءِ واکدارانی نیمگ ءَ چہ رسانکدر ءَ امنیت ءِ وئیلانی شنگ کنگ ءِ سر ءَ ایر کنگ بوتگیں بندشانی باوجود سرکاری رسانکدر گاہ ءُ گہار سرکاری لشکر ءِ تاوانانی بابت ءَ ھال ءُ اھوال شنگ کن اَنت۔ آزاتیں زانتکاری ءِ کمی ءُُ متضادیں اعداد و شمار ءِ دیم ءَ آرگ ءَ چہ سرجمیں مرگ ءِ کساس ءَ راستی ءَ زانگ یا سلاہ بندیں ٹکر ءِ ٹپیانی چہ دگہ سیکورٹی آپریشن ءِ آسر ءَ بوتگیں ٹپیانی فرق کنگ مشکل اِنت۔ ھرچ وڑا بیران بوتگیں مردمانی کچ سداں ھساب کنگ بیت کہ گیشتریں بھر سرکاری لشکر ءِ مردم اَنت۔
جند جنگول راجی و تنازعہ ءِ گیش بوھوکیں .
سال ۲۰۲۵ ءَ نوک جوڑ بوتگیں سلاہ بندیں اتحادے کہ راجی جنگولانی نام ءَ زانگ بیت ماں سیستان ءُ بلوچستان ءِ صوبہ ءَ وتی پیداک بوھگ ءِ جار جت۔ اے اتحاد ءِ جوڑ بوھگ ءِ بابت ءَ ھالانی رد ءَ اے اتحاد ءَ بازیں گل یکجاہ کتگ کہ آھانی تہ ءَ جیش العدل ھوار اِنت؛ ’’پدا بلوچ موومنٹ‘‘ کہ 2017 ءَ جوڑ بوتگ؛ تحریک بلوچ نصر کہ 2006 ءَ جوڑ بوتگ؛ محمد رسول اللہ ءِ تنظیم؛ ءُ وتزادیں بلوچ سرمچاراں ۔۔۔
دیم ءِ گشگ اِنت کہ آ بلوچستان ءَ چہ ایران ءَ جتا کنگ ءِ لوٹ ءَ نہ اِنت، بلکیں ملک ءِ تہ ءَ فدرال نظام ءِ برجم بوھگ ءِ لوٹ ءَ کنت۔ البت اتحاد ءِ دروشم ءِ ھرچ وڑیں ارزشت ، آئی ءِ جوڑ کنوکیں گلانی نیام ءَ اصل ھمگرنچی ءِ درجہ ءُ سلاہ بندیں کارروائیانی یکجا کنگ ءِ توانائی ءِ سرا آئی ءِ کار ءُ کرد ءُ تنظیمی ڈھانچہ ءِ بابت ءَ معتبریں ، آزاتیں زانتکاری ءِ دستیابی ءِ سرا بندوک اِنت۔
سلاہ بندیں گلانی نیام ءَ گیشتر ھمگرنچی ءِ سبب ءَ بلوچستان ءِ ایرانی واکدارانی سر ءَ سیکورٹی زور گیش بوت کنت ءُ ھاسیں رنگ ءَ اگاں اے گل وتی کارروائیانی ھمگرنچ کنگ ءُ دمگ ءِ جغرافیائی تب ءُ مئیل ءُ سیمسر ءِ دمگاں چہ کارمرز کنگ ءَ سوبین بہ بنت۔ برعکس، تنازعہ ءِ گیش بوھگ ءِ سبب ءَ سیکورٹی گامگیج گیش بنت، شہری ءِ رنج ءُ گم گیش ءُ گیوار بنت ءُ دمگی راج ءُ واکدارانی نیام ءَ تناؤ گیش بنت۔
پمیشکا بلوچ ءِ جُست، نوں ایوک ءَ مذھبی، دودمانی ءُ معاشی لوٹاں کم کنگ نہ بیت۔ اے نوں شہریت، برابری ءُ سیاسی نمائندگی ءِ جُستاں گوں سیکورٹی چیلنج ءُ سلاہ بندیں کارانی ہمراہی ءَ وتی تہا ہوار کنت۔ اے گپ مارا اے نبشتانک ءِ دیم ءَ آؤرتگیں مرکزی جُست ءِ نیمگ ءَ بارت کہ بلوچستان یک انچیں ستراتیژیکیں نزوریں جاہے جوڑ بیت کہ ایرانی ریاست ءِ وسیلگاں چہ ھلاس کنت یا واکدار ایوک ءَ ایمنی ءِ رھبند ءِ سر ءَ تکیہ کنگ ءِ بدل ءَ آئی ءِ سیاسی ءُ چاگردی رِد ءُ بنداں گیش ءُ گیوار کنان ءَ اے بحران ءِ گر ءُ دار ءَ سوبین بنت؟
حمایت راجی ءُ درملکی مداخلت ءِ الزام .
ایرانی رسانکدر ءِ اے گپ ءِ باوجود کہ دمگی نندوک جیش العدل ءَ رد کن اَنت ءُ آئی ءِ ھلاس کنگ ءِ لوٹ کن اَنت، اے گل بلوچستان ءَ ایرانی فوجی ءُ سیکورٹی ٹارگٹانی سر ءَ وھد وھد ءِ سر ءَ اُرش کنگ ءَ اِنت۔ لھتیں ھالانی رد ءَ اے اُرشانی کساس گیش بوتگ ءُ لہتیں وھد ءُ پاساں نزیک ءَ روچے واقعہ بوتگ اَنت۔
لھتے ناظرین ءِ گشگ اِنت کہ اے گل ءِ باسکاں چہ دمگ ءَ چہ دمگ ءَ شُت ءُ شُت ءُ پناہ زورگ ءِ توانائی چہ دمگی چاگردی چاگرد ءَ جتا ءُ جتا سرپد کنگ نہ بیت۔ آہانی گمان اِنت کہ اے گل وتی کارانی برجاہ دارگ ءَ چہ لہتیں تبک ءِ مردمانی تہا یک درجہ ءِ ہمدردی ءُُ قبولیت ءِ ہست نہ بوتگ ات۔ البت اے راجی حمایت ءِ حد ءُ سیمسر یک انچیں جُستے ءِ بستار ءَ ھست کہ آئی ءِ ھاتر ءَ آزاتیں شواہد ءِ لوٹ اِنت۔ اے گپ ءِ گمان کنگ رد بیت کہ درستیں دمگی نندوک تنظیم یا آئی ءِ سلاہ بندیں رھبندانی بابت ءَ یکیں لیکہ ءَ دار اَنت۔
ایران امریکہ، برطانیہ ءُ اسرائیل ءِ سر ءَ بھتام جنت کہ آ بلوچستان ءَ کار کنوکیں سلاہ بندیں جنبشانی کمک ءَ کنگ ءَ اَنت بلے اے ملک اے الزاماں رد کن اَنت۔ دومی نیمگ ءَ واشنگٹن جیش العدل ءَ ناشرکاریں گلے لیکیت ءُ اے گپ کم چہ کم اے گل ءِ جار جتگیں امریکی حمایت ءِ ھست بوھگ ءِ بابت ءَ پراھ ءُ شاھگانیں دعویٰ کنگ ءِ ھلاپ ءَ ھشدار دنت۔
بسیج امن: مسجد مکی و توار مسلمان اهل سنت
ماں تہران ءَ بلوچ راج ءُ مرکزی واکدارانی نیام ءَ درگیری ایوک ءَ سلاھ بندیں چست ءُ ایر ءَ گوں بندوک نہ اِنت۔ اے ھمے رنگ ءَ امن سیاسی ءُ مذھبی بسیج ءِ ھوار اِنت کہ ایشی ءِ برجم تریں درشان ءِ تہ ءَ جمعہ ءِ نماز ماں زاهدان ءَ کہ دمگ ءِ مزنیں شھر ءُ مستریں شھری مرکز اِنت ءُ ھمے رنگ ءَ دگہ شھراں ھم ھوار اِنت۔ اے دینی مجلس چاگردی ءُ سیاسی شکایتانی درشان کنگ ءُ حقانی لوٹ کنگ ءِ پلیٹ فارم جوڑ بوتگ انت۔
زاهدان ءِ جمعہ ءِ نماز ءَ زالبول ، زند ، آجوئی ءِ آشوب ءِ وھد ءَ خاصیں اهمیت زرتگ ات کہ آشوب ءِ وھد ءَ ایران ءِ مزنیں دمگاں چہ 2022 ءِ ستمبر ءَ کرد ءِ ورنائیں زالبول مهسا امینی ءِ بیرانی ءَ پد ، اخلاقیات ءِ پولیس ءِ دست ءَ دزگیر کنگ بوتگ ات ۔ اے درگت ءَ زاهدان ءَ ایرانی پولیس ءِ کارندہ ءَ شھر چابهار ءَ بلوچ جنک ءِ سر ءَ زوراکی کنگ ءِ ھال ءِ پد ءَ مزنیں کساسے ءَ زھرشانی بوتگ۔
On September 30, 2022, security forces opened fire on demonstrators in Zahedan following Friday prayers. The events subsequently became known as Bloody Friday. Estimates of the death toll differed between official accounts and Baloch human rights and political sources: the authorities reported 35 deaths, while other estimates put the figure at more than 100. The events left a profound mark on the political consciousness of broad sections of the Baloch population.
Protests continued in Zahedan and other cities across the region for many months, even after demonstrations had begun to lose momentum elsewhere in Iran. During this period, the Makki Mosque and its Friday prayer leader, Mawlawi Abdolhamid Esmaeilzehi, emerged as symbols of open opposition to the policies of the Iranian authorities. His Friday sermons were no longer confined to religious matters but increasingly addressed fundamental freedoms, sectarian discrimination and political and social rights. Abdolhamid also extended his criticism to the marginalisation and violations of national rights experienced by Iran’s non-Persian peoples, including the Arabs of Ahwaz.
Over time, Mawlawi Abdolhamid acquired a standing that extended beyond Baloch society. He became one of the most prominent religious voices criticising the authorities among Iran’s Sunni Muslims, and his statements attracted growing attention in opposition political discourse.
Some analysts argue that the Baloch movement has received less solidarity from other parts of Iran than might have been expected. They attribute this, among other factors, to limited sympathy for Sunni demands among certain sections of the Shia population, as well as fears among some Iranians that national demands could lead to the fragmentation of the state. These explanations, however, remain political interpretations and cannot be generalised to Iranian society as a whole.
The roots of the Baloch question: Three interconnected factors
The Baloch question forms part of a broader issue concerning the rights of Iran’s non-Persian national groups, raising fundamental questions about equality, political participation and linguistic and cultural rights. Balochistan, however, has distinctive historical, social and geographical characteristics that set it apart from other regions. Three principal factors are particularly relevant in this context.
1. Economic marginalisation and underdevelopment
Although difficult economic conditions affect broad sections of Iranian society, Balochistan suffers from high levels of poverty and deprivation, inadequate industrial infrastructure and limited employment and investment opportunities. The roots of these problems stretch back several decades, including the era of the Shah, and subsequent policies have failed to eliminate them.
استان سیستان و بلوچستان دیمروئی و وشھالی ءِ جتا جتائیں شاھدانی رد ءَ ایران ءِ محروم تریں استانانی تہ ءَ ھوار بوھگ ءَ برجاہ اِنت۔ اے حاشیہ سازی ءِ اثر چہ زند ءِ جاوراں گیش انت۔ آ نابرابری ءِ لیکہ ءَ ھم گیش ءُ گیوار کن اَنت ءُ لس مھلوک ءِ ٹکّانی تہ ءَ اے باور ءَ گیش ءُ گیوار کن اَنت کہ آ ملک ءِ وسیلگ ءُ موہانی منصفانہ بھر ءَ رسگ ءَ نہ اَنت۔
2. هویت مذهبی اهل سنت .
بیشتر مردم بلوچ ایران اسلام اهل سنت، غالبا مکتب حنفی داریت. انسانی حقانی رپورٹ ءُ مذہبی ءُ سیاسی مردمانی نیمگ ءَ چہ دیم ءَ آؤرتگیں تنقید ءِ رد ءَ آ چہ 1979 ءَ اسلامی جمہوریہ ءِ جوڑ بوھگ ءَ پد فرقہ وارانہ تبعیض ءُ ریاستی ادارہانی تہا بہر زورگ ءِ سرا بندش ءِ دروشم ءَ دیم پہ دیم بوتگ انت۔
بلوچ ءَ پہلوی بادشاہی ءِ دور ءَ ھم راجی حاشیہ ءِ تجربہ کتگ۔ بلے ایرانی راجدوستیں گپ ءُ تران ءِ تہا آہانی جاہ ءُ مقام چہ عربانی جاہ ءُ مقام ءَ لہتیں لحاظ ءَ فرق ات۔ فارسی راجدوستیں لبزانک ءِ لھتیں رِد ءُ بنداں بلوچ ءَ را آریائی بُن ھشت ءِ بابت ءَ بیانیہانی تہا ھوار کتگ ءُ عرب یک سامی ءُ غیر آریائی راجے ءِ رنگ ءَ پیش دارگ بوتگ اَنت۔ اے وڑیں درجہ بندی لہتیں راجدوستیں گپ ءُ ترانانی تہا کارمرز بوتگ انت کہ راجانی درجہ بندی ءِ نسلی ءُ دودمانی لیکہانی رد ءَ درجہ بندی کنگ بہ بنت۔
منی ھیال ءَ ایران ءِ جتا جتائیں راجی گلانی تجربتانی تہ ءَ فرق ءُ تپاوت ءِ سرپدی چہ اے مفہومانی دود ءُ ربیدگی ءُ زبانی پالیسیانی سر ءَ ءُ غیر فارسی پجارانی درمان ءِ سر ءَ اثر ءِ پٹ ءُ پول کنگ ءَ ابید سرپد کنگ نہ بیت۔
3. جغرافیائی سیاست ءُ سیمسر ءِ سرا سیادی
بلوچ آبادی ایران ءِ سیمسراں چہ در پاکستان ءُ اوگانستان ءِ ھند ءُ دمگاں ھوار اِنت ءُ بلوچ ءِ جُست ءَ دمگی رنگے دنت۔ لھتیں جاھاں سرحدی دمگ ءِ جغرافیائی کردار ءَ سلاہ بندیں گلاں سرحداں چہ دیم ءَ روگ ءُ سرحد ءِ سرا رابطہ ءُ سپلائی نیٹ ورک ءِ جوڑ کنگ ءِ موہ داتگ۔ اے دمگ ءِ کنٹرول ءَ ھم پہ ایرانی واکداراں یک مدامیں امنیت ءِ چالنجے جوڑ کتگ۔
اے جیڑہ ایوک ءَ سلاہ بندیں کارانی تہا بندوک نہ اِنت۔ پاکستان ءِ بلوچستان ءِ استان ءَ ھم راجدوست ءُ سیاسی جنبش گندگ بوتگ اَنت کہ آ گیشتر ھک ءِ لوٹ ءَ کنگ ءَ اَنت ءُ ھمے رنگ ءَ استان ءِ لھتیں دمگاں کار کنوکیں جدائی طلب ءُ سلاہ بندیں گل ھم گندگ بوتگ اَنت۔ ایشی ءِ رد ءَ ایران ءِ تہ ءَ بلوچ ءِ جُست گوں پاکستان ءِ تہی سیاست ءِ پیچیدگیاں ءُ دوئیں ملکانی سیادی ءَ گوں ھمگرنچ اِنت۔
اے دمگی جہت جنوری 2024 ءَ ھاسیں رنگ ءَ پدر بوت کہ ایران ءُ پاکستان ءِ نیام ءَ ھما باہمی اُرشانی پد ءَ کش ءُ گور گیش بوت اَنت کہ تہران ءُ اسلام آباد ءَ گْوشتگ کہ آھاں وتی یکجاھیں سیمسر ءِ سر ءَ کار کنوکیں سلاہ بندیں گل آناں نشانگ جوڑ کتگ۔ ایران ءِ گارڈ اسلامی ءَ پاکستان ءِ بلوچستان ءِ تہ ءَ جاھاں اُرش کتگ ءُ دعویٰ کتگ کہ آیاں جیش العدل ءَ گوں سیادی داروکیں جاھاں نشانگ جوڑ کتگ۔ پاکستان ءَ ایران ءِ سرزمین ءِ تہ ءَ اُرشانی پسو داتگ کہ آئی ءَ گْوشتگ کہ بلوچ سلاہ بندیں گلانی سیادی ءِ جاھاں نشانگ جوڑ کتگ کہ ایشی ءِ تہ ءَ بلوچستان لبریشن آرگنائزیشن ءِ گوں ھمگرنچیں عناصر ھم ھوار اَنت۔
رائٹرز ءَ پاکستانی انٹیلی جنس ءِ کارندہ ءِ رد ءَ گْوشتگ کہ پاکستانی اُرشاں پاکستان ءِ بلوچستان ءِ صوبہ ءَ کار کنوکیں سلاہ بندیں جدائی لوٹوکیں گل بلوچستان لبریشن آرگنائزیشن ءِ سائٹ نشانگ جوڑ کنگ بوتگ اَنت۔ دوئیں ملکاں اے بحران ءِ گر ءُ دار ءُ سفارتی سیادی ءِ بحال کنگ ءِ ھاترا ترندیں گامگیج چست کتگ بلے اے واقعہ ءَ اے گپ پدر کتگ کہ دمگی تناؤ چوں آسانی ءَ دمگی بحران ءِ تہا دیم ءَ اتک کن انت۔
چوش کہ سرحد ءِ سرا جغرافیہ چہ سلاہ بندیں گلاں پینتریبازی ءِ جاہ ءِ رسگ ءَ گیش کار کنت۔ اے ایران ءُ پاکستان ءِ سیادی ءَ ھم بار باریں چیلنجانی آماچ کنت، ھاس وھدے کہ دوئیں نیمگ یکے دومی ءِ سر ءَ اے الزام ءَ جن اَنت کہ آ سلاہ بندیں گلاں وتی سرزمین ءِ کارمرد کنگ ءَ چہ رکّینگ ءَ ناکام بوتگ اَنت یا اے وڑیں گلانی پدگیری ءِ بہانہ ءَ راجی حاکمیت ءِ ھلاپ ورزی کتگ۔
کوشش ترکیب قومی تبدیل .
ایران ءِ سرکار وتی رھبنداں پہ بلوچ ءُ عرب آبادی ءِ ڈیموگرافی ءِ ترکیب ءَ بدل کنگ ءِ رھبنداں چہ اقتصادی ءُ دیمروئی ءِ منصوبہانی زبان ءَ پوشگ ءَ اَنت۔ دوئیں راجانی جھدکارانی گْوشگ ءِ رد ءَ بلے اے رھبند ایوک ءَ ریاستی پالیسی ءَ گوں بندوک نہ اِنت۔ اے گپ گوں ھما پیشکشاں ھم ھوار اِنت کہ چہ فارسی راجدوستیں اپوزیشن ءِ لھتیں دمگاں دیم ءَ آرگ بوتگ اَنت کہ آیانی اعداد ءُ شماراں ایران ءِ جنوبی دمگاں آبادی ءِ دوبر بھر ءُ بانگ ءِ حمایت ءَ آشکاریں رنگے ءَ درشان کتگ۔
اکتوبر ۲۰۲۴ ءَ بادشاہی راجدوستیں جنبش ءِ مستریں مردم حجت کلاشی ءَ ایران ءِ شمالی ءُ میانجی دمگاں چہ میلیوناں مردمانی دیم پہ جنوب ءَ کشگ ءِ لوٹ کتگ ءُ اقتصادی دیمروئی ءِ گوں سیادی داروکیں دلیلاں دیم ءَ آورتگ۔ پیش کرتگیں منزل ءِ تہا احواز کہ اودا عربانی اکثریت انت ءُ بلوچستان کہ اودا بلوچ ءِ اکثریت انت، ھوار بنت۔ منتقدین ءِ گشگ انت کہ اے پیمانہ ءِ سرا آبادی ءِ دوبارہ بہر ءُ بانگ ءِ اسکیم ءِ نفاذ چہ بومی آبادی ءِ حقانی بابت ءَ جُست ءُ پُرساں ، آہانی دمگ ءِ آیوکیں وھد ءَ اثر انداز بوؤکیں فیصلہانی تہا آہانی بہر زورگ ءُ اے وڑیں بدلی ءِ نسلی ءُ چاگردی آسراں چہ جتا کنگ نہ بوتگ۔
اے شک ءُُ گمان 2025 ءِ گرماگ ءَ گیشتر بوتگ اَنت کہ ایران ءِ صدر مسعود پزشکیان ءَ دارالحکومت ءَ چہ تہران ءَ کشگ ءُُ دیمروئی، صنعت ءُُ آبادی ءِ مراکز ایران ءِ جنوبی ساحل ءِ نیمگ ءَ دیم دیگ ءِ منصوبہ ءِ بابت ءَ گپ جتگ کہ آ خلیج عرب ءُُ عمان ءِ دریا ءَ کش ءُُ گور اِنت۔ آئی ءَ اے گامگیج ءَ را “یک اسٹریٹجک ضرورتے ، نہ کہ یک آپشنے” لیک اِتگ ءُ ایران ءِ مرکزی پلیٹاؤ ءِ دیم ءَ اتکگیں شدیدیں چاگردی بحرانانی حوالہ داتگ۔
پزشکیان ءِ گشگ اِنت کہ ایران ءِ تہی ہجرت ردیں راہ ءَ روگ ءَ اِنت ءُ مردم دارالحکومت ءُ مزنیں شہراں چوشکہ تہران، کراج، اصفہان ءُ شیراز ءَ رھادگ بوھگ ءَ اَنت پرچا کہ اودا مال ءُ مڈی، بنیاتی ڈھانچہ، سروسز ءُ انتظامی ادارہ جم اَنت۔ آئی ءِ ھیال ءَ اے شھر چہ شھری گسترش ءُ دیمروئی ءِ توانائی ءِ رد ءَ ھژدری حد ءَ سر بوتگ اَنت ءُ ھاؤسنگ ءِ بحران انگت ءَ گیش بوھگ ءَ اِنت۔ پمیشکا آ جنوب ءَ نوکیں اقتصادی مراکز جوڑ کنگ ءَ ہجرت ءِ رجحانات ءَ را الٹ کنگ یا ری ڈائریکٹ کنگ ءِ تجویز دنت۔
بلے بلوچ ءُ عرب جھدکار کہ آیانی راج ایران ءِ جنوب ءِ مزنیں دمگاں آباد انت، اے پیشکشاں گوں شک ءُ شبہ ءَ چار انت۔ آ ترس اَنت کہ دیمروی ءِ زبان چہ فارسی ءِ غلبہ ءِ مرکز ءِ نیمگ ءَ چہ میلیوناں پارسیانی اھواز ءُ بلوچستان ءَ جاہ منند کنگ ءِ ستراتیژیک منصوبہ آں پُشدر بہ کنت ءُ اے چہ دوئیں دمگاں چاگردی بافت ءُ ڈیموگرافک ترکیب ءَ چہ آیوکیں آبادی ءِ حق ءَ بدل بہ کنت۔
بلوچستان ءِ دیم ءَ چے ھست ؟
پرچا کہ بلوچانی گیشتریں بہر سنی مسلمان اَنت، ایران ءِ رژیم ءَ ھمے درجہ ءَ ترس ءُ بیم گندگ نہ بیت کہ بلوچستان ءِ لھتے سلاہ بندیں گلانی وتی سرا زرتگیں مذھبی گپ ءُ تران بوت کنت کہ ملک ءِ دگہ دمگاں ھم شنگ ءُ تالان بہ بیت۔ ھمے وھد ءَ اے گپ ءَ ھم منّ اِیت کہ بلوچستان دومی کردستان جوڑ نہ بوتگ، باوجود چہ اے گپ ءَ کہ دوئیں دمگ ءِ آبادی ءِ بھر ءُ بانگ اهل سنت ءِ عقیدت ءَ شریک اَنت۔
منی لیکہ ءِ رد ءَ اے گپ دو مستریں سبباں گوں بندوک اِنت۔ اولی ایش انت کہ بلوچستان چہ ایران ءِ سیاسی طاقت ءِ مراکز ءَ نسبی جغرافیائی دوری انت۔ دومی ءُ گیشتر مستریں گپ ایش انت کہ کرد جنبشانی دیم ءَ آیگ ءِ سیاسی چاگرد ءُ بلوچ سیاسی ءُ مذہبی کارکن کار کنوکیں چاگرد ءِ نیام ءَ فرق انت۔
اسلامی جمہوریہ ءِ اولی دہ سال ءِ تہا ایران ءِ کردستان ءِ لہتیں بہر کرد راجدوست، چپ ءُ سیکولر پارٹی ءُ ٹولیانی اثر ءِ چیر ءَ کپت انت۔ اے دمگ پہ ایران ءِ دگہ جاھاں چہ واکدارانی سرکوبی ءَ گریتگیں جتا جتائیں راجدوست، چپ ءُ سیکولریں لیکہانی سیاسی گل ءُ گلانی پناہ گاہ ھم جوڑ بوت۔ دمگی قوت ءُ اپوزیشن تنظیمانی نیام ءَ چہ دمگ ءَ دراتکگیں تعامل ءَ یک سیاسی چاگردے ءِ گیش ءُ گیوار کت کہ ایوک ءَ کرد راجی چارچوب ءَ چہ دراتکگ ات ءُ اودا ءِ جنبش ءَ را یک راجی جہت ءِ رسگ ءِ اہل کتگ ات کہ دمگ ءِ سیمسراں چہ دراتکگ ات۔
بلوچ ءِ جنبش چہ لہتیں پڑاں وتی توان ءَ کہ آ واکداراں چیلنج بہ کنت ءُ آہانی سیکورٹی اپراتور ءَ ھراب بہ کنت، انگت ءَ یک انچیں جنبشے ءِ دروشم ءَ دیمروئی نہ کتگ کہ آ وتی وس ءَ ایران ءِ رژیم ءِ ڈھانچہ ءَ را راجی پڑ ءَ ھترناک بہ کنت۔ اے جاور بدل بوت کن اَنت اگاں کرد جنبش گوں آئی ءَ ھمگرنچ بوت یا اگاں سازگاریں سیاسی ءُ چاگردی جاور ھال دیم ءَ اتک اَنت چوش کہ ایران ءَ 2022 ءَ مہسا امینی ءِ بیرانی ءَ پد زالبول، زند ءُ آجوئی ءِ زھرشانی ءِ وھد ءَ گندگ بوتگ اَنت۔ بدلی ءِ ھاترا یک مشترکہ منصوبہ ءِ تہا وتی لوٹاں یکجاہ کنگ ءِ اہل ات۔
پمیشکا بلوچ ءِ جنبش ءِ آیوکیں باندات ایوک ءَ بلوچستان ءِ تہ ءَ زوراکانی توازن ءِ سر ءَ بندوک نہ اِنت بلکیں آئی ءِ ایران ءِ دگہ جاھاں گوں زھرشانی ءِ جنبشاں ھمگرنچ بوھگ ءِ توانائی ءِ سر ءَ ھم بندوک اِنت۔ اے گپ ءِ سرا ہم بندوک انت کہ آیا اپوزیشن ءِ قوت یک انچیں سیاسی چارچوبے پیش کنگ ءَ تیار انت کہ آ ملک ءِ نسلی ءُ مذہبی تنوع ءَ منّیت ءُ آئی ءِ جتا جتائیں راجانی حقانی ضمانت ءَ بہ دنت، نہ کہ ریاستی مرکزیت ءُ استثنیٰ ءِ پالیسیاں نوکیں رنگے ءَ پدا دیم ءَ بیاریت۔